De bevrijding in april 1945 van Langezwaag en de dorpen om ons heen
Zie ook informatie over de dodenherdenking op 4 mei 2026 in Langezwaag: https://klaverbledtsje.nl/nieuws/4-mei-herdenking-in-langezwaag/
De bevrijding van Langezwaag is indirect op gang gekomen door een enkele brug over de Tjonger bij Mildam. Deze brug maakt de opmars van de Canadezen vanuit het zuiden van Friesland mogelijk. Reimer van Tuinen (eigenaar van een tuinbouwbedrijf aan it Paradys) uit Langezwaag en lid van de ondergrondse sabotagegroep uit Nieuweschoot, vertelde dat hij later gesproken had met Jan Dam (Skeane Ein 4, Langezwaag) en het jongste lid van de ondergrondse verzetsgroep op Gorredijk. Zij hadden zich verscholen in gebouwen op de hoeken rond de Hoofdbrug in Gorredijk. De verzetgroep wilde de brug beschermen omdat de Duitsers de brug wilden opblazen om de opmars van de Canadezen te dwarsbomen. Bij de confrontatie weigerde een machinegeweer van de verzetsgroep en wisten de Duitsers verzetsman Gerke Numan (Hegedyk, Langezwaag) op de vlucht te doden. Het was, zo bleek later, een ongelijke strijd geweest. De Duitsers waren zeer ervaren in het gevecht en hadden betere wapens. De overgebleven verzetsmannen vluchtten door sloten en landerijen en verscholen zich bij boer Bergsma op de Dwersfeart in Kortezwaag. Bijna alle bruggen in Gorredijk werden vernield. De brug over de Dwersfeart zou ook hetzelfde lot ondergaan. Bewoners van naastgelegen huizen werden gewaarschuwd om ramen en deuren open te zetten. Op de boerderij van Bergsma, naast de brug, diende de geboorte van een kind zich aan en ondanks het feit dat de huisarts fel protesteerde tegen het bevel, bleef het: ‘bevel is bevel’. Het geluk was deze keer voor bevrijders en omwonenden vlakbij de brug, want leden van de ondergrondse hadden de nacht ervoor de ontsteking onklaar gemaakt. ‘De poppe kaam goed op de wrâld’, aldus de overlevering.
De brug op de Bontebok werd in eerste instantie ook verdedigd door een plaatselijke verzetsgroep, maar de overmacht was te groot. Een grote groep vluchtende Duitsers draaide de brug omhoog en vervolgens werd het mechaniek onklaar gemaakt. Enige tijd later wisten omwonenden en Canadezen de brug weer naar beneden te krijgen voor gebruik. De bruggen bij de Woudsterdyk en ’t Sluske, beide in De Knipe, en de brug in Jubbega (oude zuivelfabriek en Welkoop) werden wel vernield om de opmars van de Canadezen te vertragen. Bovendien waren de belangrijke weg- en spoorbruggen over de Tjonger bij Oosterwolde, Oldeberkoop en Nieuweschoot ook onbruikbaar. De enige brug over de Tjonger die overbleef was de militair strategische brug bij Mildam. Wonder boven wonder bleef de brug onbeschadigd en kon de snelle opmars van de Canadezen op vrijdag 13 april door Mildam doorgang krijgen. Die snelle opmars van de lichte infanterie had als nadeel dat de zwaardere ondersteuning ontbrak en dat werd hun bijna fataal toen de Duitsers vanuit hinderlagen de Canadezen bestookten met geweervuur. Vanuit een haastig opgericht hoofdkwartier in Nieuweschoot overlegden leden van ondergrondse verzetsgroepen (waaronder Reimer van Tuinen uit Langezwaag) met de Canadezen. De groep bestond uit een sabotagegroep uit Nieuweschoot van 23 man en meer lokale verzetsgroepen, in totaal 88 manspersonen. Enkele groepen waren in de nacht en soms nog in bezet gebied met een praam over de Tjonger naar Nieuweschoot gekomen. De versterkingen, bestaande uit tanks, kwamen over de brug bij Mildam de vooruitgeschoven troepen ondersteunen en vervolgens ging men richting Bontebok over de weer neergelaten brug en toen weer terug naar Mildam. De volgende dag zou deze groep weer via de Bontebok en de Bonteboksleane oprukken om Langezwaag te bevrijden.
Een andere groep Canadezen ging vanuit Nieuweschoot richting Luinjebert. Omdat de weg nogal wat bochten kent (de weg volgde het oude grensriviertje de Moark), werd er omzichtig te werk gegaan. De lokaal bekende Sierd Minkes kon de bevrijders vertellen dat de Duitsers zich onder andere in de Aldeweister school (Gersloot) hadden verschanst. Er volgde een hevig vuurgevecht. Het huis met veestallen voor het kerkhof kreeg een voltreffer, waardoor het vee dat ondanks het vroege voorjaar nog op stal stond, omkwam. Veel bewoners van de Streek waren het land en de bosjes ingevlucht om achter aarden wallen (uit de tijd van de werkverschaffing; overblijfselen van het uitdiepen van vaarten en wijken) bescherming te zoeken, anderen zochten een schuilplaats in een kelder. De angst was groot bij de bewoners in de Streek van Tjallebert en Gersloot nu de gevechten zo hevig waren en de bevrijding zo dichtbij. De Duitse soldaten waren fanatieke jongeren uit de Hitlerjugend. De boerderij tegenover de doopsgezinde kerk op de Streek werd in brand geschoten en de vlakbij gelegen betonnen brug over de Menninge werd opgeblazen. Enkele naastgelegen bewoners waren plat op de bodem liggend in een praam over de vaart achter in het land gevaren. Men trok zich voort door zich af te zetten van de wal om maar niet boven het maaiveld uit te hoeven komen omdat de kogels hun om de oren vlogen. Waar de een richting de Deelen een schuilplaats zocht voor de kogelregen, ging de ander richting de Wijngaarden in Langezwaag. Op de boerderij van De Haan op de Luxster Heawei in Luxwoude waren ook Duitse soldaten langsgekomen om dekking te zoeken voor de Canadezen. De bewoners zaten overdag in de kelder doodangsten uit hoe het zou aflopen. Vlakbij de Deelen was het vermoeden dat ook een groep Duitse soldaten zich in de boerderij van de familie Wieger Pel had verschanst (tegenover de nog half bestaande watermolen) aan de P.G. Otterwei in Gersloot. De bewoners lagen achter de mesthoop te schuilen en zagen machteloos toe hoe hun boerderij door een granaat werd verwoest en in brand vloog, met alle vee nog in de stallen. De inlichtingen waren onjuist; er bleken geen Duitse soldaten in de boerderij te zijn…
Langezwaag werd op 14 april 1945 bevrijd. De Canadezen kwamen, zoals eerder al gezegd, via de Bonteboksleane naar de Hegedyk om de overgebleven Duitse soldaten die vanuit Gersloot en Luxwoude kwamen op te vangen. Zij verschansten zich in de boerderij van indertijd familie Van der Vlugt (nu J. Petter) op de Hegedyk. Een hevig vuurgevecht deed de boerderij afbranden en een Duitse soldaat verloor in het gevecht het leven. Buurtbewoners en een toevallig aanwezige veldwachter zochten een schuilplaats in de kelder van boer Bruisma (nu J. Hooisma). De vooruitvluchtende Duitse soldaten vorderden boerenwagens met paarden en fietsen om maar niet in handen te vallen van ‘barbaarse Canadezen’, zo was hun dat voorgehouden. Wat voor meerdere Friese dorpen gold, was dat de vijf oorlogsjaren in Langezwaag bijna zonder geweldsincidenten waren verlopen, maar dat de bevrijding op 14 april bijzonder heftig was. Pas later werd duidelijk dat zeven jonge mannen, die ooit in Langezwaag of Luxwoude geboren waren, ergens op de wereld waren omgekomen door oorlogshandelingen in de Tweede Wereldoorlog, daarbij ook tellend de Politionele Acties in het verre Indië (nu Indonesië). De zeven namen worden genoemd op de herdenkingsplaquette aan het gebouw tegenover de kerk in Langezwaag.
Tijdens de oorlog moesten soms grote delen van Nederland worden (gedwongen of ongedwongen) ontruimd omdat laaggelegen gebieden onder water werden gezet. In 1943/44 werden in verband met de komst van de geallieerden uit Engeland langs de Nederlandse kuststrook grote delen van de woningen gesloopt voor de bouw van de Atlantikwall door de bezetter en moesten de bewoners elders onderdak vinden. Zo ook een groep ‘evacuees’ uit IJmuiden die onderdak vonden bij gezinnen in Langezwaag. Dat gaf meestal geen problemen en er zijn ook jarenlange vriendschappen uit ontstaan.
Boeren moesten voor de Duitsers verplicht granen verbouwen en soms werd er vee gevorderd. Ook paarden werden gevorderd in de laatste fase van de oorlog, tot grote onvrede van de boeren. Enkele boeren brachten een kleine verwonding aan op de benen zodat het betreffende paard (tijdelijk) kreupel werd en zodoende afgekeurd werd.
Het verzet (NBS – Nederlandse Binnenlandse Strijdkrachten) in de regio kende drie mannen (voor zover bekend) uit Langezwaag: Gerk Numan, Jan Dam en Reimer van Tuinen; zij zijn al eerder in dit artikel genoemd.
Er zijn ook onderduikers in Langezwaag gehuisvest die een korte of langere tijd een veilig onderdak hebben gevonden. Bekend is dat er twee onderduikadressen zijn geweest in Langezwaag waar zich ook een Joodse familie bevond. Het was uiteraard maar bij een paar vertrouwde mensen bekend.
Jonge mannen moesten zich melden voor dwangarbeid in nazi-Duitsland (Arbeitseinsatz). Meestal werd deze ontdoken en zocht men bij razzia’s een schuilplaats thuis of in een bosje en in enkele gevallen in een schuilhut in de Deelen.
Eindelijk dan toch de bevrijding van het Duitse juk na vijf jaren bezetting in Langezwaag en dit werd dan ook uitbundig gevierd. Een groot vreugdevuur van takken en stro op het veld achter de voormalige zuivelfabriek op de Hegedyk werd door bijna iedere inwoner bezocht.
Het is op 14 april aanstaande 80 jaar geleden dat we de bevrijding vierden. Tussentijds werd daar ook bijna jaarlijks aandacht aan besteed. Memorabel en tegelijk dramatisch is de viering van 10 jaar bevrijding in 1955 geweest. Op de Hegedyk in café De Nieuwe Vaart werd een revue opgevoerd door spelers uit Langezwaag en in het eerste bedrijf zou daar ook in worden geschoten. Omdat er geen alternatief voorhanden was, is een lokale jager gevraagd om met een jachtgeweer met hagel door een openstaand raam naar buiten te schieten om het knaleffect zo echt mogelijk te laten klinken. Echter, het geweer weigerde en in de pauze werd vlak achter het gordijn naar het geweer gekeken waar de weigering aan had gelegen. Plotseling ging het geweer ongecontroleerd af en de schothagel trof op de voorste rij zittende Eke de Vries-De Jong uit de Boerestreek vol in de borst. Snelle afvoer naar het ziekenhuis in Heerenveen mocht echter niet meer baten. De ontzetting was enorm in Langezwaag maar ook ver daarbuiten. Alle festiviteiten in de regio werden direct afgeblazen. Daar kwam nog bij dat toevalligerwijs het echtpaar De Vries-De Jong de andere dag ook hun 25-jarig huwelijksdag zouden vieren.
We herdenken en vieren in de maanden april en mei dat 80 jaar geleden Langezwaag/Nederland bevrijd werd. Laten we de wens uitspreken dat we dat ook de komende jaren in vrijheid mogen blijven herdenken en vieren!!
Hielke
Bronnen: artikel uit Frysk en Frij door Sjirk van der Burg, dorpenboek Trije yn Ien, De Haan familiearchief, Ruurdje de Vries-van Dijk.
